جنگ تحمیلی دوم آزمون تاب آوری ملی ایران بود
رژیم اشغالگر فلسطین (۱) با تعرض نظامی سحر روز جمعه (۱۴۰۴/۰۳/۲۳) یک دوره جنگ ترکیبی ضد کشورمان ایران راه انداخت که دوازده روز طول کشید و من آن را جنگ تحمیلی دوم می نامم (۲)
جنگ تحمیلی دوم که با نقض حریم هوایی ایران و مجموعه عملیات پیچیده ای از حملات تروریستی زمینی و جنگی هوایی سرتاسری به خاک ایران عزیز همراه بود؛ سبب از دست رفتن بخشی از سرمایه اعتباری و سرمایه انسانی و سرمایه مادی کشور گردید
در جنگ تحمیلی دوم هم آسیب پذیری و هم تاب آوری ملی ایران بالا بود
تاب‌آوری (Resilience) و آسیب‌پذیری (Vulnerability) دو مفهوم متمایز اما مرتبط در تحلیل توانایی یک سامانه در مواجهه با بحران ها است
آسیب پذیری به میزان حساسیت یک سامانه برابر آسیب های ناشی از بحران ها اشاره دارد. این مفهوم به نقاط ضعف ساختاری/کالبدی/زیرساختی، اجتماعی، اقتصادی یا سیاسی مربوط می شود که می تواند شدت تأثیر یک بحران را افزایش دهد. برای نمونه، وابستگی به زیرساخت های خاص یا کمبود منابع می تواند آسیب پذیری را افزایش دهد.
تاب آوری به توانایی یک سامانه برای مقاومت برابر شوک ها، سازگاری با شرایط دشوار و بازیابی سریع پس از بحران اشاره دارد. تاب آوری شامل ظرفیت هایی مانند انعطاف پذیری، مدیریت منابع و یادگیری از تجربیات برای تقویت مقاومت در برابر چالش های آینده است
تاب‌آوری به عنوان یک مفهوم چندبعدی در حوزه های مختلف تعریف و بر اساس زمینه و مقیاس کاربرد گونه بندی می شود
برای تاب آوری هفت گونه فردی، اجتماعی، اقتصادی، کالبدی/زیرساختی، زیست محیطی، سازمانی/نهادی/سیاسی و ملی برشمرده اند
تاب آوری فردی (Individual Resilience) توانایی یک شخص برای مقابله با استرس، بحران های شخصی (مانند از دست دادن شغل یا عزیزان) و بازیابی سلامت روانی و جسمی است و غلبه بر مشکلات مالی با یادگیری مهارت های جدید مصداقی از آن است
تاب آوری اجتماعی (Community Resilience) ظرفیت یک جامعه محلی برای همکاری، حمایت متقابل و بازسازی پس از بحران هایی مانند بلایای طبیعی یا ناآرامی های اجتماعی است و بازسازی محله ای پس از سیل با مشارکت اهالی مصداقی از آن است
تاب آوری اقتصادی (Economic Resilience) توانایی یک اقتصاد (محلی یا ملی) برای تحمل شوک های اقتصادی مانند تحریم، رکود یا بحران مالی و بازگشت به ثبات است و تنوع بخشی به منابع درآمدی برابر تحریم ها مصداقی از آن است
تاب آوری کالبدی/زیرساختی (Infrastructural Resilience) مقاومت زیرساخت های فیزیکی (مانند ساختمان ها، جاده ها، پل ها، شبکه های انرژی و ...) برابر آسیب ها و توانایی بازسازی سریع آن ها است و بازسازی تأسیسات پس از زمین لرزه مصداقی از آن است
تاب آوری زیست محیطی (Environmental/Ecological Resilience) ظرفیت زیست بوم ها برای تحمل تغییرات محیطی (مانند تغییرات اقلیمی یا آلودگی منابع طبیعی) و بازگشت به حالت تعادل است و احیای تالاب های خشک شده با مدیریت منابع آب مصداقی از آن است
تاب آوری سازمانی/نهادی/سیاسی (Organizational/Institutional/Political Resilience): توانایی سازمان ها یا نهادها یا دولت ها برای ادامه فعالیت در شرایط بحرانی و سازگاری با تغییرات است و عملکرد موفق نهادهای امدادی برابر سیل مصداقی از آن است
تاب آوری ملی (National Resilience) در مقیاس ملی و در سطح یک کشور و با در نظر گرفتن تمام ابعاد (اجتماعی، اقتصادی، کالبدی/زیرساختی، زیست محیطی و سازمانی/نهادی/سیاسی) تعریف می‌شود و ترکیبی از دیگر انواع تاب آوری و توانایی یک کشور برای مقاومت برابر تهدیدات چندوجهی (طبیعی و انسان ساخت) و حفظ یکپارچگی، استقلال و پیشرفت است و هماهنگی نهادها و وحدت ملی، خودکفایی و مدیریت بحران مصداقی از آن است
آسیب پذیری بخشی از تحلیل تاب آوری است اما مستقیماً جزوی از آن نیست. در واقع، کاهش آسیب پذیری (با مثلاً تقویت زیرساخت ها یا تنوع بخشی به منابع) می تواند تاب آوری را افزایش دهد. به بیان دیگر، یک سامانه با آسیب پذیری کمتر، ظرفیت تاب آوری بیشتری دارد
آسیب پذیری و تاب آوری دو روی یک سکه اند و آسیب پذیری به نقاط ضعف و حساسیت ها اشاره می‌کند در حالی که تاب آوری بر ظرفیت مقاومت و بازیابی تمرکز دارد و کاهش آسیب پذیری، گامی کلیدی برای ارتقای تاب آوری است
در جنگ تحمیلی دوم بحران به غایت بزرگ (۳) و آسیب پذیری کشورمان بالا بود
در جنگ تحمیلی دوم اعتبار نظام امنیتی کشور با نفوذپذیری بالایش زیر سؤال رفت و بیش از هزار تن از هموطنان جان باختند که شمار بالایی از ایشان فرماندهان بزرگ و غیور نظامی و دانشمندان خدوم فیزیک هسته ای بودند و ابنیه و تأسیسات و تجهیزات عمومی و تخصصی زیادی از جمله چهار هزار ساختمان مسکونی و تجاری بخش خصوصی و تأسیسات چرخه کامل غنی سازی هسته ای و سامانه پدافندی یکپارچه و ... از دست رفت
اما در مقابل، تاب آوری ملی ایران هم بالا بود
در جنگ تحمیلی دوم، تاب آوری ملی ایران از طریق پاسخ نظامی کوبنده، همبستگی اجتماعی و مدیریت رسانه ای بحران و دیپلماسی فعال به نمایش درآمد
ایران با پاسخ موشکی و پهپادی دقیق و کوبنده به پایگاه های نظامی رژیم اشغالگر فلسطین، معادلات بازدارندگی منطقه ای را بازتعریف کرد (۴)
همبستگی اجتماعی ایران ریشه در ایمان، دانش و اتحاد ملی دارد و با وجود آسیب فراوان تحمیلی، همدلی و هماهنگی و همکاری مردم و نهادهای نظامی و اطلاعاتی، توطئه نیروی متجاوز برای بی ثبات سازی و تجزیه ایران را ناکام گذاشت
نظام رسانه ای ملی ایران شامل مجموعه ای از رسانه های ارتباط جمعی دولتی (از جمله سازمان صداوسیما و خبرگزاری ایرنا و ...) و غیردولتی (پیام رسان های ایرانی و شبکه های اجتماعی ایرانی و ...) نیز با مدیریت افکار عمومی و نمایش اقتدار ایران، نقش مکمل قدرت نظامی را ایفا کرد
به علاوه، دستگاه سیاست خارجی ایران با بکارگیری دیپلماسی فعال، نقش مکملی برای اقدامات میدانی جنگ تحمیلی دوم ایفا کرد
جنگ تحمیلی دوم، نقطه عطفی در تاریخ مقاومت ایران بود که نشان داد ایران نه تنها در برابر تجاوزات خارجی تسلیم نمی‌شود، بلکه با تکیه بر توان داخلی و حمایت ملت های آزاده، می‌تواند معادلات جهانی را به نفع عدالت و مقاومت تغییر دهد
در ایران ما، به علاوه، تاب آوری ملی در مواردی مانند دفاع در برابر جنگ تحمیلی یکم (تعرض نظامی رژیم بعثی عراق به ایران)، مدیریت تحریم های اقتصادی، بازسازی پس از بلایای طبیعی (مثل زلزله بم)، پاسخ به حملات سایبری و ... نمود یافته است و این توانایی از وحدت ملی، ایمان، خودباوری و توسعه توان داخلی سرچشمه می گیرد
در همین ارتباط به یادداشت من تحت عنوان «پاینده باد ایران من» نگاه کنید
(۱) رژیم اشغالگر فلسطین باید به مرزهای ۱۹۴۷ م. {موضوع قطعنامه ۱۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد (طرح تقسیم فلسطین)} بازگردد
(۲) جنگ تحمیلی یکم را «(دژخیم) صدام» و جنگ تحمیلی دوم را «(دژخیم) نتانیاهو» بر ایران ما تحمیل کرد و بنابر تلقی من، «(دژخیم) نتانیاهو» سرنوشتی بهتر از سرنوشت «(دژخیم) صدام» نخواهد داشت
(۳) در جایی خواندم که قدرت نظامی تهاجمی به ایران ما در جنگ تحمیلی دوم برابر نیمی از قدرت نظامی جهان بود. این عبارت دقیق نیست و می تواند اغراق آمیز یا تفسیری باشد اما در این جنگ، ایران با رژیم اشغالگر فلسطین و حامیانش رویارویی کرد. رژیم اشغالگر فلسطین با رتبه نظامی هفده جهانی در سال ۲۰۲۴ م.، بودجه نظامی حدود ۳۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ م.، نیروی هوایی مجهز (به تسلیحات منحصر بفردی از جمله اف-۳۵، اف-۱۶ و ...) و سامانه های دفاع هوایی مانند گنبد آهنین خود دارای نیروی نظامی پیشرفته ای است. رژیم اشغالگر در این جنگ از حمایت مستقیم نظامی ایالات متحده (از جمله شبکه اطلاعات نظامی راهبردی و سامانه های دفاعی تاد و پاتریوت و حضور ناوهای جنگی و ...) و پشتیبانی سیاسی و لجستیکی کشورهای غربی (مانند بریتانیا و برخی اعضای اتحادیه اروپا) برخوردار بود. امریکا به عنوان بزرگ ترین قدرت نظامی جهان (با بودجه دفاعی حدود ۸۹۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ م.) نقش کلیدی در پشتیبانی از رژیم اشغالگر داشت. برخی منابع به حمایت غیرمستقیم کشورهای عربی (مانند قطر و اردن و عراق و امارات متحده عربی و عربستان) و حتی آذربایجان و ترکیه از طریق اشتراک اطلاعات یا تسهیل لجستیکی یا بازگذاشتن آسمان پروازی اشاره دارند گرچه، شواهد قطعی در این زمینه محدود است
(۴) پاسخ نظامی ایران به تعرض نظامی رژیم اشغالگر فلسطین که با اتکا به توان داخلی و بدون وابستگی به فناوری های خارجی صورت گرفت؛ نه تنها هیمنه سامانه های دفاعی نظیر گنبد آهنین را در هم شکست بلکه جایگاه ایران را به عنوان قدرتی پیشرو در منطقه خاورمیانه تثبیت کرد